De veranderkundige van de toekomst moet ook kunnen onthullen en ontmantelen

Bezoekers van het congres Veranderen voor de Toekomst werden flink verrast door de bijzondere vorm, bedacht door initiatiefnemer Shirine Moerkerken. De interventiekundige en oprichter van Strange | Strategy and Change kijkt terug, vertelt over haar keuzes en de vele lessen die het congres heeft opgeleverd.

Tekst Paul Groothengel

Vorm volgt inhoud. Als de inhoud van het vak Veranderkunde de komende jaren flink op de schop gaat, dan moet je een congres over veranderen niet op traditionele wijze organiseren. Zo’n dag met sprekende helden op het podium en congresgangers die zich, prettig onderuitgezakt, een dagje laten inspireren. Nee, dan moet zo’n congres een radicaal andere vorm krijgen. Dat was het uitgangspunt van interventiekundige Shirine Moerkerken toen ze twee jaar geleden met uitgever Anneke van Dijk van Verhaal met Impact om tafel ging. Die had Moerkerken gevraagd wat voor soort congres ze het liefst zou organiseren voor haar beroepsgroep van veranderkundigen. ‘Daar was ik snel uit: kritisch het vak Veranderkunde belichten, vanuit meerdere generaties. Omdat ons vak hard aan verandering toe is.’ Die overtuiging kwam voort uit haar eigen context: ‘De laatste twee jaar zat ik in een soort rouwproces. Kijk, ik vind dit werk al 28 jaar superleuk. Ben een vakidioot die altijd graag en veel heeft gewerkt. Maar de laatste tijd kwam ik vaak chagrijnig thuis. Eerst snapte ik niet waar ‘m dat in zat. Tot ik opeens het patroon zag: ik slaagde er niet meer in om samen met mijn opdrachtgevers resultaten te boeken; lastig, want ik ben erg resultaatgericht. Mijn interventiekundige antwoorden, die vrijwel altijd goed hadden gewerkt, pasten niet meer op de vraagstukken waar mijn opdrachtgevers tegenaan liepen. Ik was gewend samen met mijn opdrachtgevers te bouwen en dat lukte niet meer. Voorbeelden? Denk aan een woningcoöperatie die er niet meer in slaagt om goede huurwoningen te vinden voor haar klanten; aan een ggz-instelling die niet meer de zorg kan leveren die haar cliënten nodig hebben. Aan gebrekkige jeugd- en ouderenzorg, aan achterstallig onderhoud van wegen en bruggen, en ga zo maar door.’

Nadenken met mix van generaties

Moerkerken realiseerde zich dat haar vak van veranderkundige er in de toekomst anders uit zal moeten zien: ‘We hebben decennia van wederopbouw gehad, van groei. Maar nu zijn we een kantelpunt gepasseerd, we zitten in een tijd die gedomineerd gaat worden door achteruitgang.’ Ze wilde een nieuw soort congres ontwerpen, waarbij congresgangers een dag lang actief en intensief met elkaar samenwerken: ‘Samen kritisch nadenken over de toekomst van ons vak; en dan vooral in een mix van alle generaties, want zeventigers komen vaak met heel andere ideeën en oplossingen dan dertigers.’ Ze had een congresdesign voor ogen waar veel betrokkenen voor terugdeinsden: ‘Ze vonden het te afwijkend, te risicovol. Verhaal met Impact zag wel de mogelijkheden, die zijn hierin heel vooruitstrevend. Ze vroegen zich wel af of er genoeg bezoekers zouden komen. Het ging immers niet meer om een traditioneel congres, maar eerder om een grootschalige interventie.’ Moerkerken nam vervolgens zelf het financiële risico op zich: ‘Ik deed een belrondje met zo’n veertig vakgenoten. Die reageerden allemaal enthousiast en wilden graag meewerken. Ik dacht, als die nou ieder tien fans meenemen, zijn we helemaal uit de kosten. En zo is het ook gegaan.’

‘Als je met elkaar samenwerkt, liefst met meerdere generaties en andere expertises, is dat erg verrijkend’

Zelf aan de slag

Eind maart was het zover. De dag in Fort Voordorp werd een groot succes, constateert Moerkerken: ‘De dag was al twee maanden voor het congres zelf uitverkocht. Er zouden 500 mensen komen. Niemand had dat verwacht. Overigens hoopte ik er wel op dat al die veranderkundigen na het congres met buikpijn thuis zouden komen omdat ze zich door het congres zeer bewust waren geworden dat ze echt iets anders moesten gaan doen in hun vak dan wat ze gewend waren. Maar goed, LinkedIn ontplofte na het congres. Alleen maar enthousiaste reacties. En vele deelnemers kwamen in groepen voorbereid naar de dag om echt diepgaand uit te kunnen zoeken wat veranderen voor de toekomst zou kunnen inhouden. Zij gaven na het congres ook vervolg aan dit onderzoek.’

De dag in een notendop: bij binnenkomst konden de bezoekers de QR-codes op veertig foto’s van verschillende veranderkundigen scannen, waarna die in een geluidsfragment kort vertelden hoe zij het vak verder willen ontwikkelen en waarover ze twijfelen. ‘Zo boden we korte prikkels om het denken van de bezoekers aan te jagen. Daarna opende ik formeel het congres en zei onder andere: als jullie willen dat deze dag echt waardevol wordt, moeten jullie zelf aan de bak’, zegt Moerkerken. Vervolgens voerde ze een gesprek met Hans Nieuwenhuis, hoofd Zeebeleid bij het Ministerie van I en W, verantwoordelijk voor de afstemming van alle activiteiten op de Noordzee. Hard nodig, want de belangen zijn groot in dit krappe watergebied vol windmolens, containerschepen en vissers, met talloze bedrijven die bezig zijn met zandwinning, kabels op de zeebodem et cetera. ‘Het probleem van Hans is dat alle betrokken partijen alleen kijken naar het eigenbelang op de korte termijn, en niemand integraal de Noordzee-belangen op de lange termijn afweegt, denk aan het klimaat of de energievoorziening van Nederlandse huishoudens. Zijn casus – waar de bezoekers de hele dag concreet mee aan de slag konden – was dus: hoe kan ik interventiekundig het beste omgaan met deze slag om de ruimte op de Noordzee? ‘Voor veranderkundigen natuurlijk een prachtige opdracht, waar ze hun nieuw ontwikkelde interventies en veranderkundige ideeën voor de toekomst op zouden kunnen loslaten.’

Uiteenlopende workshops

Na een eerste ronde, waarin de deelnemers in tachtig groepen van vijf met elkaar nadachten over wat ze wilden uitzoeken over de toekomst van hun vak, geïnspireerd door de geluidsfragmenten, volgden twee rondes waarin bezoekers konden kiezen uit elf workshops. Die waren ieder ontwikkeld door drie veranderkundigen uit drie verschillende generaties. ‘Dat zorgde voor nieuwe, nieuwsgierige en onderzoekende workshops. De veranderkundigen konden immers niet hun perfecte oude verhalen afdraaien. Robin Hill, Jorren Scherpenisse en Mark van Twist hadden bijvoorbeeld een workshop ontwikkeld over meer dan menselijk veranderen. Zij vinden dat je in veranderprocessen ook stem moet geven aan de natuur, niet altijd mensen centraal moet zetten in een verandertraject. Jaap van ’t Hek, Leike van Oss en Joris Brenninkmeijer hadden het over veranderen in tijden van wederopbouw, waarbij je organisaties niet meer kunt zien als bouwstenen van de samenleving; en je je beter kunt richten op nieuwe organiseerprincipes zoals een meer waardengedreven besluitvorming. Marijne Vos en Ben Kuiken hadden heel creatief een pop-up speelcafé bedacht waarin je als een spelontwerper nieuwe patronen kunt ontdekken.’ Daarna werden er weer groepjes geformeerd van telkens vijf bezoekers van verschillende generaties die, vanuit de ervaringen van de bezochte workshops, samen een filmpje maakten met een advies voor Hans Nieuwenhuis. ‘Welke veranderkundige strategie zou hij het beste kunnen inzetten voor zijn vraagstuk? Waarbij ook de belangen van toekomstige generaties voldoende meewegen?’

Word cel van verbinding

Ondertussen liep onderzoeksjournalist Jeroen Smit de hele dag rond om met iedereen mee te luisteren en mensen te interviewen. ‘We hadden hem de vraag meegegeven om, met alle input van de hele congresdag, als “critical friend” van buiten het vak naar de toekomst van ons vak te kijken.’ Zijn reflecties waren verrassend. Smit refereerde aan het verhaal van Rupsje Nooitgenoeg. Hoe een rups zich binnen zijn cocon omvormt tot vlinder, verloopt via “cellen van verbeelding”, zoals biologen dat noemen. Smit vergeleek veranderkundigen met cellen van verbeelding: ze worden ingehuurd door machthebbers die als geen ander weten wat hun complexe vraagstukken zijn maar die er niet in slagen om uit bestaande systemen te stappen. Moerkerken: ‘Veranderkundigen kunnen met hun verbeelding die bestuurders uit die spagaat halen en zorgen dat ze andere dingen in gang zetten. Een heel mooi beeld van Jeroen.’ Wat haar ook aansprak, was zijn oproep aan veranderkundigen zich te verbinden aan een specifiek maatschappelijk vraagstuk en van daaruit bestuurders aan te spreken en te helpen. ‘Wacht er niet op om ingehuurd te worden voor een project, maar stap zelf op bestuurders af. Zeg zelfverzekerd dat je al jaren in hun sector werkt, hun problemen kent en graag meewerkt aan nieuwe antwoorden.’

‘Na decennia van wederopbouw zitten we nu in een tijd van achteruitgang’

Skin in the game

Wat heeft het congres (en de weg ernaar toe) Moerkerken gebracht aan nieuwe inzichten? ‘Oef, teveel om op te noemen. Het bevestigde mij in mijn idee dat we ons vakmanschap opnieuw moeten ontwikkelen. En als veranderkundigen “skin in the game” moeten meezoeken naar nieuwe antwoorden op vraagstukken. Dus niet vrijblijvend vanaf de zijlijn adviseren, zoals nu vaak gebeurt; met als risico dat reflecties alleen maar worden ingezet om juist niet te hoeven handelen. Skin in the game betekent voor mij toegevoegde waarde leveren door in te stappen en de consequenties van jouw eigen interventies te ervaren. Waarbij je tegelijk wel voldoende afstand bewaart.’ Ze noemt nog een andere les van het congres: veranderkundigen moeten leren samenwerken en leren zich ondergeschikt te maken aan het team en het hogere doel. ’Best lastig, want dat zijn we helemaal niet gewend. We werken als autonome individuen, worden vaak gemaakt tot elkaars concurrenten. Die andermans aanpak al snel verketteren. Als je met elkaar samenwerkt, liefst met meerdere generaties en met andere expertises samen, en je ego opzij zet ten behoeve van het hogere doel, is dat erg verrijkend.’

Kies voor onthullen en ontmantelen

Het vak van veranderkundige gaat flink veranderen, daar is Moerkerken van overtuigd. ‘We zullen bijvoorbeeld holistischer en verbindender moeten werken. Denk in je advieswerk aan de lange termijn en aan álle belanghebbenden, dus ook aan de natuur; oftewel, “the whole system in the room”.’ Veranderkundigen zullen zich volgens haar moeten aanpassen aan het nieuwe tijdperk van achteruitgang. Hoe? ‘Door te ontmantelen, door te adviseren om met dingen te stoppen. Ik adviseerde een overheidsorganisatie waar zes van de negen directies geen waarde meer bleken toe te voegen aan de burger. Nou, dan moet je durven adviseren om die zes directies geleidelijk aan op te heffen en dan moet je daar ook in kunnen ondersteunen. Aan dit ontmantelen gaat vooraf dat we onthullen en ontschuldigen. Grote problemen veegt men nu nog graag onder het kleed, om vervolgens te roepen dat alles onder controle is. Een goede veranderkundige moet dat kleedje wegtrekken en de problemen onthullen. En met ontschuldigen bedoel ik dat je niet de betrokkenen de schuld moet geven van problemen; want de oorzaak daarvan ligt meestal in onderliggende systemen, niet bij individuen. Natuurlijk is dat spannend. Misschien is jouw opdrachtgever er totaal niet van gediend. Maar ook hier geldt: eerlijkheid duurt het langst.’ Moerkerken kijkt met groot plezier terug op het congres. En die buikpijn achteraf? ‘Hmm. Ik denk eerlijk gezegd dat dat niet helemaal gelukt is. Er zijn misschien honderd mensen op die manier naar huis gegaan. Het enthousiasme over de vorm en de ontmoeting met verschillende generaties overstemde het gevoel van ongemak.’