Van schaamteloos naar schaamtevrij: het beest in de bek kijken

Van schaamteloos naar schaamtevrij: het beest in de bek kijken

Schaamte. Niet persé een onderwerp om lekker een boompje over op te zetten. Organisatiepsycholoog en bijzonder hoogleraar Aukje Nauta denkt daar anders over. Want schaamte biedt volop kansen en mogelijkheden. Je kunt er je kracht van maken. Als je er tenminste in slaagt van schaamteloos of schaamtevol naar schaamtevrij te komen. Nauta weet ongeveer hoe dat moet. Ze schreef het boek Nooit meer doen alsof, toert ermee door het land met haar Theatercollege ‘Schaamteloos schaamtevrij’, en komt ook spreken op het Jaarcongres Vrouwen met Impact. ‘Ik ben gefascineerd door schaamte.’

Tekst Lydia Lijkendijk

We leven in een tijd met veel uitdagingen. Als het gaat om klimaat, energie, inclusie, psychopatische leiders die de hele wereldorde onderuithalen, de manosphere, de positie van vrouwen, noem maar op. ‘Ik word er bijna moedeloos van’, zegt Aukje Nauta. Na het hele The Voice-gebeuren schreef ze een hoopvol boekje: Het einde van het bully-tijdperk. ‘Maar dat was wishful thinking’, verzucht ze. ‘Het bully-tijdperk begon toen pas!’

De hoop staat inmiddels bij haar op de tocht. En zij beseft: het enige wat je kunt doen, is impact hebben op je eigen vierkante meter. ‘Ik doe wat ik kan. Als het om het grote plaatje gaat, voel ik wanhoop. Maar in het klein kan ik impact hebben. Hoewel ik wel bescheiden ben: ik ben maar een psycholoog op een podium. Een radicale systeemverandering zou goed zijn, en daarvoor heb ik mijn hoop gevestigd op de democratie. Daardoor wordt iedereen gezien en kan iedereen een steentje bijdragen. In die zin geloof ik in druppels die samen een rivier vormen.’

Werk als hobby

Haar werk is haar hobby, ze valt er soms mee samen. Hoewel ze heus ook een privéleven  heeft: ze is moeder van twee volwassen dochters, heeft een fijne relatie, houdt van yoga en hardlopen, haar vrienden, haar boekenclub, het theater en het boshuisje dat ze samen heeft met haar tweelingbroer en zijn vrouw. Maar hard werken vindt ze gewoon heel leuk. ‘Ik vind echt niet dat je elke minuut altijd nuttig moet gebruiken, maar het zit gewoon in mijn genen.’

Haar hele leven is Nauta al geïnteresseerd in psychologie. ‘Als het alleen om wetenschappelijk onderzoek gaat, dan val ik in slaap. Ik wil juist het vak behapbaar maken voor mensen. Wetenschapscommunicatie ligt mij enorm goed. Daarom vind ik het ook zo leuk dat ik kan experimenteren met theatercolleges. Daar ligt mijn focus op dit moment.’

Angst voor afwijzing

Het onderwerp van haar theatercolleges is schaamte. Ze vertelt hoe ze op dit onderwerp terechtkwam. ‘Vijfentwintig jaar lang gaf ik advies over duurzame inzetbaarheid. De theorie die we hadden, was dat mensen idealiter op de werkvloer het goede gesprek voeren, waarin ze afspraken maken over werkinhoud en ontwikkeling. Goed voor de organisatie én goed voor de mens. Alleen ontdekte ik dat die gesprekken vaak helemaal niet goed en openhartig zijn. Onder andere omdat mensen zich schamen.’ Gaandeweg raakte ze gefascineerd door de schaamte. ‘Mensen hebben angst voor afwijzing, en verlangen naar verbinding. Als ze constructief omgaan met schaamte, kunnen ze zijn wie ze zijn. Dan hoeft niemand perfect te zijn en is er ontspanning op de werkvloer, evenals authenticiteit waarbij mensen hun talenten en creativiteit kunnen inzetten voor hun werk.’

Imposter-syndrome

Al lezend kwam ze erachter dat ze zelf een en al schaamte is. ‘Ik lijd aan het imposter-syndroom. Ik denk vaak dat ik iets niet kan. Ik heb altijd heel toffe functies en nevenfuncties gehad. Zo was ik kroonlid van de SER. Maar als een kroonlid dan een hele verhandeling hield over ‘de macrostabiele discontovoet’, dan had ik geen idee wat het was. Ik durfde het ook niet te vragen want ja, dan val je door de mand. Mijn andere basisschaamte is dat ik niet leuk ben. Op school hoorde ik er niet bij. Ik had niet zo’n grote bek en was niet dominant, eerder verlegen. Ik dacht dat ik geen verhaal had. Dat ze me stil vonden, heeft me mijn hele leven achtervolgd.’

Het was de reden dat ze psychologie ging studeren. ‘Dat ik verlegen was, maakt dat ik nu op het podium sta.’ Want, weet Nauta, schaamte kan een kracht worden. ‘Bijvoorbeeld wanneer je iets niet kunt en erg je best gaat doen om het wél te kunnen. Denk aan mensen die ervaringsdeskundig zijn als het gaat om laaggeletterdheid. Zodra ze met hun schaamte daarvoor uit de kast komen, helpen velen van hen andere laaggeletterden om óók uit de kast te komen en alsnog te leren lezen en schrijven.’

Schaamte is de kanarie in de kolenmijn’

Rob de Nijs

Nauta wil niet zeggen dat je altijd alle zeilen bij moet zetten om goed te worden in waar je ooit slecht in was. ‘Het gaat mij erom dat je de schaamte niet wegdrukt. Dat je het beest in de bek kijkt en je afvraagt of jíj moet veranderen of dat je omgeving moet veranderen. Rob de Nijs hield lange tijd voor zijn publiek verborgen dat hij leed aan de ziekte van Parkinson. Uit schaamte. Totdat hij een keer van het podium viel. In een interview vertelde hij over die val en zijn ziekte. En merkte hoe bevrijdend dat was, en hoe hij daarna een hernieuwde verbinding met z’n publiek kon maken.

Delen zorgt ervoor dat je de pijn van de schaamte kunt accepteren. Want als je deelt, hoezeer je daar ook tegenop ziet, ontmoet je meestal begrip, erkenning en waardering. Vaak hebben mensen dan zo’n respect voor je moed, dat ze je niet afwijzen. Hoewel het altijd risicovol blijft, kijk maar eens naar de film The Drama. Een aanrader.’

Schuld en schaamte

Er is ook nog verschil tussen schuld en schaamte. ‘Heel interessant’, zegt Nauta, ‘ik werk aan een artikel erover. Schaamte is: ik bén slecht. Schuld is: ik dóé iets slecht. Iemand die schaamtegevoelig is, denkt bij een onvoldoende voor een proefwerk: zie je wel, ik ben dom. Iemand die schuldgevoelig is, denkt: ik had beter moeten leren. Maar stel dat je wel goed geleerd hebt, en je haalt toch een slecht cijfer? Dan is een schuldgevoel weinig reëel.’

Ze haalt het voorbeeld aan van een Surinaamse vrouw in het bestuur van een grote onderwijsinstelling. ‘Zij zei tegen mij dat ze zich schaamde voor haar huidskleur — een schaamte die haar door een racistische samenleving was ingelepeld, generaties terug. Het werk dat dan voor je ligt is dubbel: je eigen schaamte omdenken tot kracht, én de wereld om je heen uitdagen om mee te bewegen. Schaamte kan in zo’n geval leiden tot moedig zelfonderzoek: wat heb ik hier te doen? Mezelf accepteren? De wereld om me heen doen emanciperen? Deze vrouw vertelde trots hoe haar zoon, opgetild door haar werk én door een traag kantelende wereld, die schaamte niet meer kent. Een mooie druppel in de steeds sterker stromende emancipatierivier.’

Drie stappen

Hoe kun je het beste omgaan met schaamte? Nauta: ‘Ik ga altijd uit van drie stappen. Als eerste: erkennen en delen, in eerste instantie vooral met mensen die je vertrouwt, van wie je begrip en empathie kunt verwachten. Ten tweede: omdenken. Zie je schaamte als iets goeds. Het bewijst dat je ernaar verlangt een goed mens te zijn. De laatste stap is: maak het je kracht. Dóé er iets mee! Ook op je zestigste kun je nog naar school of uit de kast komen, of als incestpleger mensen helpen die slachtoffer zijn geworden van incest. Dit laatste klinkt wellicht heftig; maar luister maar naar de podcast Mijn Schuld waarin een incestpleger die zijn straf uitzit op indrukwekkende wijze bijdraagt aan een herstelproject voor slachtoffers.’

De kracht van de biecht

Het is een van de redenen voor haar collegetour. Ze kan Amerikaanse presidenten en kiezers niet veranderen. ‘Ik kan alleen iets betekenen in mijn eigen cirkel van invloed. Ik probeer mensen hun eigen schaamte te laten ontdekken. Wie zichzelf eerlijk durft aan te kijken, gaat zich vanzelf ook fatsoenlijker gedragen.’

Mensen die zich nooit schamen, gedragen zich schaamteloos, lomp en bot. Trump komt langs in het gesprek. ‘Volgens Amy Edmondson, goeroe op het gebied van psychologische veiligheid, wordt hij gedreven door schaamte. Hij is vernederd door zijn vader, en dat roept schaamte op die zo slecht te dragen is, dat woede het gevolg is. Het is overschreeuwde schaamte: je trekt een harnas aan en bijt van je af. Dat zie ik hem doen. Hoewel het altijd moeilijk is om op afstand te oordelen over iemands psychopathologie. Ik ben geen behandelaar.’ Peinzend erachteraan: ‘Waarom schamen stemmers, omstanders en zijn team zich niet voor hem?’

Kanarie in de kolenmijn

Want je nooit schamen, dat bestaat niet. En als je denkt dat het wel bestaat, ontzeg je jezelf de mogelijkheid tot verandering. Nauta: ‘Zowel mannen als vrouwen hebben schaamte. Er zit geen verschil in de emotie, maar wel in het omgaan met emotie. Veel mannen zijn heel goed in externe attributie. Alle ellende ligt buiten henzelf. Gaat er iets goed, dan doen ze wel aan interne attributie.’ Om dit te veranderen, gebruikt Nauta de kracht van de biecht als werkvorm. ‘Als je zelf een onthulling doet, roept dat bij de ander ook een onthulling op. Het is besmettelijk. Zo laat je mensen verhalen delen, patronen ontdekken en ook: bedenken wat ze eraan gaan doen, zowel qua eigen gedragsverandering als verandering in de organisatie.’

Vrouwelijk leiderschap

Kan vrouwelijk leiderschap hierbij nog iets betekenen? ‘De kracht van vrouwelijke leiders is dat ze gemiddeld genomen wat zelfreflectiever zijn en wat meer empathie hebben. Ze zijn eerder in staat tot situationeel leiderschap: ze geven sturing aan wie dat nodig heeft, opbouwende aandacht aan iemand die wil groeien, en coaching en support aan weer een ander. Ze stemmen hun leiderschap af op wat de ander nodig heeft.’ Mannen die vrouwelijk leiderschap laten zien, kunnen dat overigens ook. ‘Over het algemeen zie ik wel dat vrouwen het gemakkelijker vinden om zich kwetsbaar op te stellen. Dat is hetzelfde als schaamtevrij zijn. Als je tegelijkertijd schaamte én trots deelt, hoeft niemand op z’n tenen te lopen en krijg je meer ontspanning op de werkvloer. Daarmee geef je als leider het goede voorbeeld.’