Een hoopvol verhaal over ons brein

Een hoopvol verhaal over ons brein

Mensen zijn veerkrachtiger dan ze zelf denken. Dat is goed nieuws, want veerkracht helpt ons omgaan met veranderingen. Zoals de nieuwe werkelijkheid waarin AI de heilige graal lijkt. Veerkracht is niet aangeboren, het is een capaciteit die je kunt ontwikkelen. Daar moeten organisaties rap op inzetten, vindt dr. Elke Geraerts. Want omgaan met harde technologie vraagt om deze en andere soft skills. ‘Ik ben niet tegen AI, maar vóór ons brein.’

Tekst Lydia Lijkendijk

Al een kwart eeuw is Elke Geraerts, doctor in de psychologie, gefascineerd door ons brein. Vooral over de mentale veerkracht die mensen hebben, is ze gepassioneerd. ‘Tijdens mijn promotieonderzoek heb ik veel mensen gesproken die een trauma hadden meegemaakt. Denk aan kindermisbruik of oorlog. Bij velen van hen viel hun mentale veerkracht enorm op. Dat heeft mij gemotiveerd de organisatie Better Minds op te richten, om mensen wereldwijd bewust te maken van die veerkracht en hen te ondersteunen in mentaal welzijn, leiderschap en talentontwikkeling. Om telkens te proberen een steen te verleggen in iemands rivier. En mensen te helpen veerkrachtig te zijn en innovatief, en zich kwetsbaar op te durven stellen.’ De academische posities die Geraerts bekleedde aan onder andere Harvard en de Erasmus Universiteit, hielpen haar het onderwerp te onderzoeken en op de kaart te zetten. Dat doet ze ook door boeken te schrijven en het podium te pakken.

Veerkracht

Menselijke veerkracht triggert haar professioneel. ‘Ik zie dat mensen veel potentieel hebben, maar er tegelijkertijd slecht in slagen dat potentieel volledig te benutten. Dat drijft mij’, verklaart Geraerts haar grote interesse in het onderwerp. ‘Het is de rode draad in al mijn boeken en in de verhalen die ik vertel.’

Het onderwerp laat haar ook in haar vrije tijd niet los. Tijdens reizen die ze graag maakt om kennis te maken met andere culturen en daarvan te leren, valt de veerkracht van mensen haar op. ‘Die belangstelling is moeilijk uit te schakelen. In Sri Lanka was ik bijvoorbeeld erg geïmponeerd door de veerkracht die de mensen daar aan de dag hebben gelegd na de tsunami.’

Leren en trainen

Mensen hebben de gave om veerkrachtig te zijn, ontdekte Geraerts in haar onderzoeken. ‘Het goede nieuws is dat veerkracht geen karaktertrek is. Het zit niet in ons DNA, je kunt het leren en trainen door andere gewoontes aan te nemen. Je kunt jezelf heruitvinden als je met tegenslagen leert omgaan.’ Wees daarin gerust een beetje mild voor jezelf. ‘Soms gaat het gewoon wat minder goed met je. Veerkracht helpt je dan vooruit.’

En toen kwam AI

In 2019 constateerde Geraerts dat AI onze wereld binnenkwam. Eerst nog op kousenvoetjes, maar al snel met veel geraas. Ze schreef er een boek over: Authentieke intelligentie. ‘Veel mensen dachten: het zal zo’n vaart wel niet lopen, we houden gewoon vast aan de status quo’, herinnert ze zich. Inmiddels weten we dat het zo’n vaart wél liep. ‘Organisaties staren zich blind op technologie. Ze spenderen hoge budgetten aan AI zonder een al te concreet plan en denken veel te weinig na over wat er ondertussen gebeurt met de mens die moet werken met AI, die het moet besturen en er betekenis aan moet geven.’

De urgente vraag van dit moment, zegt zij, is niet of AI slimmer wordt dan mensen. ‘De vraag is of wij voldoende in contact kunnen blijven met onze eigen intelligentie en unieke capaciteiten, en of we daarop durven inzetten.’

Wanneer AI de wereld versnelt, is het van belang dat wij als mensen niet sneller worden, maar meer menselijk

Investeren in soft skills

Geraerts pleit niet tegen AI. Ze weet waar het razend goed in is: ‘Patronen herkennen, snel rekenen, grote hoeveelheden informatie verwerken. Maar ons brein doet dingen die geen enkel AI-model kan namaken. Het voelt, het twijfelt, het verbindt zich met mensen, het geeft betekenis aan wat je meemaakt. Het kan dromen, het kijkt naar de toekomst. Dat is onze authentieke intelligentie: het vermogen om met empathie, intuïtie en veerkracht keuzes te maken. Zelfs in onzekere en onlogische situaties.’ Organisaties investeren daar veel te weinig in, vindt zij. En dat is niet goed als je toekomstbestendig wilt zijn. ‘Soft skills are the hardest skills of all’, zegt Geraerts. ‘Ze zijn niet ‘leuk voor erbij’, of ‘nice to have’. Ze zijn ‘need to have’. Ze hebben een plek nodig in de boardroom, aan de directietafel.’

Durven vertragen

Het is zaak, stelt Geraerts, dat we ons niet laten leiden door algoritmes, automatismen en gewoonten. ‘Maar dat we zelf actief bekijken waar we als mens op in kunnen zetten als het gaat om AI. Wat moeten we doen in onze bedrijven en hoe bereiden we medewerkers hierop voor?’ Voor Geraerts ligt het antwoord op deze vraag in leiderschap. ‘Leiders moeten durven vertragen en tijd maken om na te denken over wat ze aan AI overlaten en wat niet. Het is belangrijk dat zij medewerkers trainen in vaardigheden die AI niet zal overnemen: luisteren, verbinden, een moeilijk gesprek voeren, kritisch denken. Wat ze vooral niet moeten doen, is AI gebruiken als excuus om sneller, meer en zonder nadenken te beslissen. Wanneer AI de wereld versnelt, is het van belang dat wij als mensen niet sneller worden, maar meer menselijk. Leiders hebben een hoofdrol te spelen, moeten een rolmodel zijn. Het is nodig dat zij het voortouw nemen in hun team.’

Krijg voeling met je brein

Is er ook iets wat mensen zélf kunnen doen? ‘Ja’, zegt Geraerts, ‘krijg voeling met je brein. Verwaarloos het niet. Wanneer je volledig vertrouwt op AI, train je je breinspieren niet meer. Het risico van AI zit ‘m niet in de technologie, maar in onszelf. We worden lui. Er bestaat zelfs zoiets als cognitieve atrofie. Bepaalde vaardigheden die we hadden, verminderen, of sterven af. Het is zaak dat mensen bewust met AI omgaan én met hun brein zodat we onze oordeelsvorming niet laten verschralen.’

Daarnaast noemt zij nog wat basics: ‘Neem voldoende rust, zorg dat je nog kunt focussen en heb de moed om trager te werken dan de machine naast je. AI is een hulpmiddel, maar gebruik het nooit als vervanger van je eigen oordeel, je eigen intuïtie.’ Elk individu, stelt Geraerts, heeft hier zelf een rol in. Ongeacht wat de leidinggevende doet.

Er is best wat discipline voor nodig, weet zij, om je brein voorop te zetten. Te kiezen voor een appel in plaats van een zak friet. ‘De komende jaren verschijnen er meer onderzoeken naar de impact van AI op ons breinfunctioneren. Tot die tijd: gebruik AI met alertheid en blijf ondertussen zelf nadenken.’

De mentale revolutie

Geraerts werkt ondertussen aan een volgend boek over AI, dat verschijnt in februari 2027 met als titel De mentale revolutie. ‘Het gaat dieper in op de kwaliteiten die ons als mensen onvervangbaar maken. Zoals emotionele intelligentie, kritisch denken, creativiteit, empathie, zingeving en moreel kompas. Het boek levert inspiratie over de menselijke kernkwaliteiten, en zet aan tot revolutie; na de industriële en digitale revolutie is het nu tijd voor de mentale revolutie. Hoe kun je die revolutie ontketenen, bij jezelf, bij je team en in de hele organisatie?’

Het brein is plastisch, zegt Geraerts. ‘Het verandert. Jij beslist in welke richting. Als je dagelijks tijd maakt om te luisteren naar mensen, dan train je je empathie. Als je niet in een kramp schiet bij tegenslag, train je je veerkracht. De soft skills kun je trainen door microgewoontes: kleine veranderingen met een groot resultaat.’

Seminar BrAInwave

Over haar komende boek geeft Elke Geraerts een keynote tijdens de Nederlandse én Vlaamse editie van het Seminar BrAInwave. ‘Ik krijg graag feedback van het publiek die het boek nog kan vormen’, verklaart ze. ‘Tot nu toe vertellen mensen me dat ik een hoopvol verhaal vertel met dit boek. Als mensen hebben we heel veel controle over technologie door het goed inzetten van ons eigen brein.’

Kun je wel wat inspiratie, inzichten en concrete handvatten gebruiken voor het gebruik van artificiële en authentieke intelligentie in je organisatie? Meld je dan vooral aan, vindt Geraerts. ‘Er komen prachtige sprekers, grote denkers die je aanzetten tot vertragen, zodat je niet op de automatische piloot aan de slag gaat met AI. De seminars, op 23 oktober in Antwerpen en op 27 oktober in Utrecht, vinden plaats op unieke locaties. Het Utrechtse Anatomiegebouw is een bijzondere plek om het over het brein te hebben. Net als het fotomuseum in Antwerpen. Foto’s kijken doet vertragen.’

Alvast meer lezen

Eén van de sprekers is neurobioloog en ‘slimste mens’ Brankele Frank. Wil je alvast in de stemming komen, lees dan Het Grote Ontprikkelboek van haar hand, adviseert Geraerts. ‘Het is niet voor niets een bestseller. In het boek vertellen verschillende experts hoe je kunt ontprikkelen, want we hebben de hele dag input in ons brein. Het wist mij te triggeren om hoofdstukken in één keer uit te lezen. Zelfs voor mij als expert staan er nog nieuwe dingen in, dat vind ik heel leuk. Het boek is een cadeautje voor ons brein.’