Arend Ardon: Wanneer psychologische veiligheid ons leren belemmert

‘We willen een cultuur waarin iedereen zich veilig voelt om zich uit te spreken.’

Je hoort het in steeds meer organisaties. En terecht. Zonder psychologische veiligheid houden mensen zich in. Fouten verdwijnen onder tafel, twijfels worden niet uitgesproken en het afwijkende geluid verstomt.

Toch zie ik iets merkwaardigs gebeuren. Juist in organisaties die veel aandacht besteden aan psychologische veiligheid blijven sommige onderwerpen hardnekkig onbespreekbaar.

Zo werd ik onlangs uitgenodigd bij een meeting van een MT. Zij wilden met elkaar in gesprek over de moeilijkheden die zij ervoeren in hun veranderproces. Iedereen moest de vrijheid voelen in alle openheid hun visie te delen.

Iedereen deed mee. Er werden vragen gesteld. De sfeer was goed. Maar de teamleden, intelligente en welwillende mensen, bleken ongelooflijk behendig om de spanning nét niet aan te gaan. Ze leken zichzelf en elkaar te beschermen.

Goede intenties, ongewenste resultaten

Psychologische veiligheid helpt mensen om risico’s te nemen. Je kunt een fout toegeven, een afwijkende mening geven of iets zeggen waarvan je niet weet hoe het zal vallen.

In de praktijk krijgt veiligheid soms ongemerkt een andere betekenis. Een veilige bijeenkomst wordt een bijeenkomst waarin niemand zich ongemakkelijk hoeft te voelen. We letten op onze woorden, houden rekening met gevoeligheden en willen voorkomen dat iemand zich aangevallen voelt.

Allemaal begrijpelijk.

Alleen: leren begint vaak waar onze vanzelfsprekendheden beginnen te schuiven. Iemand zegt iets wat we liever niet horen. Een collega stelt een vraag die pijnlijk dichtbij komt. We ontdekken dat ons eigen gedrag onderdeel is van een probleem waar we al tijden over klagen. Dat schuurt.

De kunst van het nét niet bespreken

De afgelopen jaren raakte ik gefascineerd door wat mensen doen als zulke spanning ontstaat. We blijken vaak razend effectieve strategieën voorhanden te hebben om onszelf en elkaar te beschermen.

Mijn leermeester Chris Argyris gebruikte hiervoor een mooie term: skilled incompetence. Vaardige incompetentie. We zijn vaak bijzonder bekwaam in gedrag dat ons beschermt voor ongemak … en dat ons daarmee weerhoudt van leren.

Hij sprak ook over fancy footwork. Een elegante dans rond het ongemak.
We beschermen anderen door de boodschap te verzachten, het (voorlopig) niet te delen, of begrip te tonen voor de moeilijke omstandigheden.

We beschermen onszelf door redelijke verklaringen te geven voor ons handelen, nog eens uit te leggen, of beperkt door te vragen op ongemakkelijke informatie.

Soms kunnen methoden ons ook beschermen voor ongemak. Als mensen elkaar moeilijk rechtstreeks feedback geven, organiseren we een anoniem medewerkersonderzoek. Als mensen elkaar niet aanspreken, introduceren we een feedbackmethodiek. De interessante vraag is: helpt het ons het spannende gesprek te voeren, of helpt het ons misschien dat gesprek juist niet te hoeven voeren?

Dansen om het ongemak

Zo ontstaat een wonderlijke situatie. We proberen een omgeving te creëren waarin mensen kunnen zeggen wat spannend is, maar zijn heel behendig in onszelf en elkaar voor het ongemak te beschermen. Sinds Argyris mij daarop wees, stel ik bij lastige verandering daarom minder snel de vraag wat we kunnen verbeteren of leren. Liever stel ik eerst een andere vraag: waarin zijn we zo vaardig geworden, dat het ons leer- en verandervermogen ondermijnt? Ofwel, hoe zit het met onze vaardige incompetentie?

Blijf op de hoogte