Democratie gaat niet alleen over verkiezingen – Iedereen kan impact hebben

Eva Rovers: ‘Democratie gaat niet alleen over verkiezingen’

Tekst Lydia Lijkendijk

Cultuurhistoricus Eva Rovers houdt van geschiedenis. Ze schreef de biografieën van Boudewijn Büch en Helene Kröller-Müller. Met veel plezier dompelde ze zich onder in archieven, om deze mensen in haar boeken weer tot leven te kunnen wekken.

Tegenwoordig kijkt ze minder naar het verleden en vooral veel naar de toekomst. ‘In 2016 gebeurde ineens heel veel in de wereld. Het ene klimaatrecord na het andere werd verbroken, Trump kwam aan de macht, de Brexit … Ik bedacht dat ik niet machteloos wilde toekijken, en besloot voortaan te schrijven over de grote dingen die in de wereld gebeuren. Wat kun je als gewoon mens doen aan dingen waarover je je zorgen maakt? In de waanzin van de dag vergeet je soms dat je zelf ook invloed hebt op de toekomst.’

Wat begon als een opinieartikel in de krant, mondde uit in Bureau Burgerberaad: een non-profitorganisatie die democratie aanjaagt. ‘Over sommige dingen moet je niet alleen schrijven, je moet het dóén.’

Democratie versterken

Burgerberaden komen op dit moment overal ter wereld op, vooral in Europa. ‘De afgelopen tien, vijftien jaar, zien we een enorme toename’, zegt Rovers. ‘Op nationaal niveau, over grote onderwerpen als het klimaat, abortus, het homohuwelijk. En op gemeenteniveau, over onderwerpen als de energietransitie en leefbaarheid.’ In Nederland fungeert Bureau Burgerberaad als katalysator. ‘Ook in ons land moeten we de democratie versterken. Met alleen verkiezingen komen we er niet. Ze zijn belangrijk, maar niet voldoende om een samenleving veerkrachtig te maken rondom grote vraagstukken. Het is nodig dat de democratie van ons allemaal is. Dat mensen voelen en begrijpen dat zij ertoe doen bij grote beslissingen. Dat we als samenleving het gesprek voeren over de kant die we op willen, en hoe we daar komen. Dit gesprek besteden we nu hoofdzakelijk uit aan politiek en bedrijfsleven, en het wordt gevoerd in de media door bekende Nederlanders. Inwoners praten nauwelijks mee, ze denken vaak dat zijzelf niets in de melk te brokkelen hebben. Maar we moeten het echte democratische gesprek voeren, waarbij alle perspectieven en belangen gelijkwaardig aan bod komen. En waarbij mensen elkaar proberen te begrijpen in plaats van te overtuigen.’

Verhitte discussies

Bureau Burgerberaad doet er alles aan het burgerberaad op het netvlies te krijgen van gemeenten en de landelijke politiek. Rovers: ‘Maar ook bedrijven melden zich bij ons, net als universiteiten, pensioenfondsen en woningcorporaties. De interesse in het democratische gesprek neemt toe, op alle niveaus.’ En dat is goed nieuws. ‘Want we zitten met z’n allen erg vast in het debat. We zijn steeds bezig met anderen te overtuigen en de wedstrijd proberen te winnen. En dus niet met luisteren, want je bent alleen maar bezig je eigen punt te maken. Zo komen we geen stap verder, het wordt alleen maar erger met de grote issues van deze tijd. Of het nu gaat om stikstof, klimaat, migratie of wonen: het wáren vraagstukken, maar zijn nu verhitte discussies waaraan niemand z’n vingers durft te branden.’

Dat we het democratische gesprek zo slecht voeren, is gegroeid, stelt Rovers. ‘Ons democratische systeem is in 1848 bedacht. In een andere tijd, met andere manieren van informatievoorziening. Hoe we het georganiseerd hebben, met inwoners die alleen eens in de vier jaar kunnen stemmen, past niet meer bij de snelheid van onze tijd. Door sociale media en de invloed van big tech hebben we bovendien steeds minder een gedeelde werkelijkheid. Iedereen heeft daar z’n eigen model van. Dan is het heel moeilijk om, zelfs op een basisniveau, overeenstemming te vinden.’ En wat ook niet helpt, Rovers zei het al, is dat we denken dat democratie alleen over verkiezingen gaat. ‘Het is zoveel meer dan dat!’

Kenmerken van een burgerberaad

Een burgerberaad is een antwoord op veel problemen als het om democratie gaat. Rovers legt het uit en noemt daarbij drie belangrijke punten: ‘Deelnemers worden niet gekozen, maar geloot. Niet de meest populaire of goedgebekte personen praten mee, maar een dwarsdoorsnede van de samenleving. Daardoor zitten er veel verschillende perspectieven aan tafel, niet alleen van mensen die hoogopgeleid zijn, of politieke ambities hebben.’ Dat maakt een wereld van verschil, stelt Rovers, want het is compleet anders dan de manier waarop op de meeste plekken besluiten worden genomen. Het mooiste van het burgerberaad vindt zij misschien wel dat ieders mening ertoe doet. ‘Niet alleen bazen beslissen mee, ook stagiairs. Dat voorkomt veel blinde vlekken.’

Daarnaast, het tweede punt dat zij noemt, wordt bij een burgerberaad een dialoog gevoerd, geen debat. ‘Mensen proberen elkaar te begrijpen, verschillen te overbruggen. Het levert heel andere gesprekken op als je niet oordeelt, maar een vraag stelt als je het ergens niet mee eens bent. Dan vinden ze ook vaak ‘common ground’, blijken ze elkaar wél te kunnen vinden.’ Daar komen interessante oplossingen uit voort, die rekening houden met veel werkelijkheden en minder polariseren. ‘De uitkomst hoeft niet spectaculair te zijn, maar het kan wel. Denk aan de uitkomst van het abortusberaad in Ierland. Het onderwerp was hyper-gepolariseerd; de politiek kwam er al decennialang niet uit. Na vijf maanden burgerberaad kwamen honderd willekeurige Ieren tot een radicale herziening van de abortuswetgeving.’

Tot slot is een kenmerk van het burgerberaad dat er echt iets gebeurt met de uitkomsten. ‘Het is niet bindend, daar voorziet de grondwet niet in. Maar je kunt vooraf wel heel goede afspraken maken over wat je met de uitkomsten doet, en de politiek kan een mandaat geven, wat in de praktijk meestal ook gebeurt.’

Democratische spieren trainen

Mensen worden geboren met democratische spieren, stelt Rovers. ‘Als je ze niet traint, worden ze slap. Net als onze fysieke spieren. Met de elementen van een burgerberaad train je die spieren. Je kunt leren hoe je het constructief met elkaar oneens kunt zijn, of hoe je een dialoog kunt voeren. Actief luisteren, je empathisch vermogen trainen in plaats van elkaar de tent uit te vechten. Ook nieuwsgierigheid hoort erbij. En dat je je afvraagt hoe je bepaalde informatie weegt. Is alles wat je leest op Facebook betrouwbaar?’

Wat ze van deelnemers aan een burgerberaad het meest hoort: dat ze iedereen deze ervaring gunnen – om met mensen die je helemaal niet kent en met wie je het oneens bent, een goed gesprek te voeren, en ook nog eens oplossingen te bedenken voor de grote problemen in het leven.

Macro- en microproblemen

Een goed getrainde democratische spier helpt bij het oplossen van de wereldproblematiek. ‘Het geeft democratisch zelfvertrouwen: mensen ontdekken dat het ertoe doet wat ze te zeggen hebben’, zegt Rovers. ‘En daarbij, er is nog niet veel wetenschappelijk onderzoek naar gedaan, maar er is wel veel anekdotisch bewijs voor dat mensen minder bang zijn om een gesprek aan te gaan met mensen die ze niet kennen en om andere meningen niet uit de weg te gaan.’

Ook bij het oplossen van kleinere vraagstukken is zo’n goed getrainde spier nuttig, bijvoorbeeld in de huiselijke sfeer of in de relatie met schoonfamilie. ‘Je kunt die spier ook trainen in het dagelijks leven, je hebt daar niet persé een burgerberaad voor nodig’, stelt Rovers. ‘Als je met je gezin wilt bepalen waar je heen gaat op vakantie, is het helpend als je eens een rondje maakt, goed naar elkaar luistert en de common ground vindt. En ben je het niet eens met een vriend of familielid? Roep dan niet meteen: ‘Dat is niet waar!’, maar stel een vraag. Dat kan voorkomen dat een gesprek vastloopt of uitdraait op ruzie.’

Mooi voorbeeld

Analoog aan Frankrijk, dat in 2020 al een burgerberaad organiseerde over het klimaat, vond in Nederland een dergelijk beraad plaats in 2025. Rovers: ‘Hieraan namen 175 Nederlanders deel, uit alle hoeken van het land, met alle mogelijke opvattingen over het klimaat. Ze kwamen zeven weekenden samen, gingen op excursie, luisterden naar deskundigen, praatten met elkaar. Uiteindelijk kwamen ze tot 23 aanbevelingen, waar binnenkort een kabinetsreactie op komt.’

‘Een burgerberaad is een praktische, hoopvolle ontwikkeling’

Klimaatactivisten en -sceptici zaten aan één tafel. ‘Ze waren het natuurlijk vaak niet eens, maar toch waren ze in staat samen het gesprek te voeren en tot aanbevelingen te komen. Ze bleken veel meer overeenkomsten te hebben dan verschillen.’ Heel bemoedigend, en dat is waar ze het voor doet, zegt Rovers. ‘Een burgerberaad is een praktische, hoopvolle ontwikkeling. Het is geen utopie, het is geen abstracte gedachteoefening, het gebeurt gewoon!’

Ideaal

Eva Rovers heeft nog een paar idealen met haar Bureau Burgerberaad. ‘Ik zou graag zien dat in iedere gemeente, naast de gemeenteraad, ook een permanent burgerberaad bestaat. In Parijs is dat al zo; dat permanente burgerberaad kan zelfs zélf wetsvoorstellen maken. En het zou natuurlijk mooi zijn als Nederland het eerste land werd met een Derde Kamer; een nationaal permanent burgerberaad van gelote inwoners, dat zich buigt over de grote onderwerpen waar de politiek niet uitkomt.’

Meer weten?

Wil je ook aan de slag met je democratische spier of een burgerberaad? Eva Rovers vertelt erover tijdens het jaarcongres Veranderen met Impact. En laat je ontdekken dat je zelf ook invloed hebt. ‘Iedereen kan bijdragen aan verandering, maar niemand doet dat in z’n eentje. Het is heel goed om tijdens het congres te ontdekken welke samenwerkingen je aan kunt gaan met anderen. En welke verbonden je kunt sluiten om samen fundamentele veranderingen te bewerkstelligen.’