Een bos heeft geen baas, waarom onze organisaties wel? ‘We organiseren alsof iedereen nog aan de lopende band werkt’

Een bos heeft geen baas, de Waddenzee geen agenda en grasland geen KPI’s. Toch functioneren deze ecosystemen als een geoliede machine, met oog voor het individu en het collectief. Hoe zou het zijn als we onze organisaties vanuit natuurlijke dynamieken bekijken? Joris Kok, organisatieadviseur, schreef er het boek Ecologisch organiseren over. Ik spreek hem tijdens een wandeling in een van de ecosystemen die hij in zijn boek opnam: de Veluwezoom.

Door Cyrine Beune

Voor Joris is het geen lange autorit naar de rand van het bos. Hij woont hier vlakbij in Velp en wandelt er regelmatig. De dag voor onze afspraak belt hij mij. Hij is op de parkeerplaats en of ik er ook bijna ben. Bezwaard zeg ik dat hij zich vergist moet hebben, het interview is pas morgen. Tot mijn verbazing reageert hij relaxed. ‘Dan ga ik nu lekker even alleen wandelen, tot morgen!’

Het boek als reflectie

Ik had een man verwacht die zijn agenda tot de nok toe vol gepland heeft. Niet iemand die vandaag en morgen tijd heeft voor een wandeling in het bos. Het is alsof Joris zelf ook meebuigt met een natuurlijk ritme, als een boom in de wind. Stevige wortels in de grond, maar flexibel bij een onverwachte windvlaag.

Dat is niet altijd zo geweest, blijkt als we elkaar de volgende dag spreken. ‘Ik heb jarenlang keihard gewerkt. Nu ik ouder word, zie ik dat we werken op een manier die stamt uit de tijd van de lopende band. Productiviteit en groei hebben de hoogste prioriteit, maar het put mensen en de aarde uit. Dat is een groot probleem. Ik denk dat we niet anders meer kunnen dan radicaal anders werken, met respect en ruimte voor een natuurlijk ritme. Ook een organisatie moet tijden kennen van een herfst en winter: een rustperiode waarin voeding boven groei staan. Dat maakt organisaties gezonder en uiteindelijk ook productiever.’

We wandelen vandaag naar een plek waar water uit de aarde ontspringt, een bron. Daarvoor moeten we tachtig meter de heuvel op klimmen. Een flink stuk door de prachtige Veluwe, waar de bomen al langzamerhand rood, geel en bruin kleuren.

De natuurprincipes

We bezoeken de bron niet zomaar. In Ecologisch organiseren schrijft Joris onder andere over het bronprincipe, het principe dat organisaties leert nadenken over wat oorsprong is van hun bedrijf en hoe ze daar mee in verbinding kunnen blijven. Deze bron was daar de inspiratie voor.

In totaal neemt het boek je mee langs zes natuurprincipes en een zevende, overkoepelend principe. ‘Die zijn niet uitputtend hoor, ik hoop dat mensen zich ook laten inspireren door zelf na te denken over een natuurprincipe dat hen aanspreekt. Ik heb geprobeerd om de voor mij meest essentiële principes op te nemen in het boek.’

De natuurprincipes vertellen de lezer niet letterlijk wat hij moet doen, als een stappenplan, maar laat zien dat natuurlijke logica vaak beter werkt dan onze kunstmatig opgelegde structuur.

Gehurkt bij een orchidee

De fascinatie voor natuur zat er al vroeg in. Zijn vader was bioloog, zijn broer is dat ook geworden. Joris is op zijn beurt hobby-natuurfotograaf en maakte ook een deel van de foto’s voor zijn boek, samen met gerenomeerde fotografen. Natuur is er dus met de paplepel ingegoten: ‘Dan zaten we op vakantie in de Alpen gehurkt bij een bloempje en vertelde mijn vader daar van alles over. Ik heb veel met de flora- en faunagids bij planten gezeten en me afgevraagd hoe het komt dat juist hier dit plantje groeit.’

Een plant die bijzondere aandacht van Joris krijgt is de orchidee. Een kwetsbare bloem, die kritisch is waar die groeit. Alleen in samenwerking met bepaalde schimmels voelt de bloem zich geroepen om te wortelen.

‘Net als met strategisch advies geven ben je in de natuur ook bezig met je afvragen: waarom is iets zo? Waarom groeit de orchidee alleen hier, onder deze omstandigheden?’ In een organisatie blijkt het niet anders: ‘Waarom voelen minderheden zich in het ene team veilig genoeg om hun perspectief te delen en in het andere niet? Diversiteit is noodzakelijk in de natuur en dat geldt ook voor ons. In het bosprincipe ga ik in op de dynamieken tussen planten.’

Joris ziet dat werknemers zich niet meer verbonden voelen met het bedrijf waarvoor ze werken. De drang naar eigenaarschaps in de vorm van een eenmanszaak is daar het resultaat van: zo houd je vast aan je eigen waarden en ritme. Maar, geen boom in het bos is zzp’er. In de natuur is elk individu ook onderdeel van het collectief. ‘En als je niet bijdraagt of de boel traineert, dan zal het collectief je ook wegwerken. Daarin is het bos best wel hard.’

De Waddenzee en de ademhaling

Naast het bos en de bron waar we naar op weg zijn, vormden andere ecosystemen ook een inspiratie voor Joris. De Waddenzee is een bijzondere, want als kind kwam hij er regelmatig. ‘De zee en de duinen voelen als thuiskomen. Ik ben opgegroeid in Petten en we gingen regelmatig naar het Wad op vakantie.’

Het ecosysteem uit zijn jeugd vormt de inspiratie voor het ademhalingsprincipe in zijn boek. Zoals de in- en uitademhaling elkaar continu afwisselen en je leven lang in verandering blijven, zo is ook de zee in constante cyclus van eb en vloed. Joris ziet lessen in de continue veranderingen waaraan de duinen onderhevig zijn. Niemand stuurt deze veranderingen aan en toch draagt het bij aan de belangrijke en complexe processen van dit ecosysteem. Het ritme dient het collectief.

Terug naar de bron

Na een heel stuk dalen en weer klimmen stopt Joris plotseling en wijst naar een geultje dat me nog niet was opgevallen. ‘Kijk, we zijn bijna bij de bron. Normaal gesproken loopt hier water doorheen.’ De droogte van afgelopen tijd heeft ook zijn weerslag op dit systeem.

Gelukkig is de bron niet helemaal opgedroogd. Als we een stukje verder omhoog klimmen en over een helder stroompje springen, zien we het water uit de aarde sijpelen. Het is een bijzonder gezicht, on-Nederlands. Het drinkwater uit de omgeving komt uit deze bron.

Het bronprincipe gaat over weten waar je vandaan komt en waar voor je staat, vertelt Joris. Dat is belangrijk. ‘Organisaties die het lang volhouden hebben vaak een duidelijk idee over wie ze zijn en houden zich daaraan vast. Ze zijn niet zo geneigd om met alle winden mee te waaien. De organisatie houdt koers omdat het stevig is verbonden zijn bron.’

We kijken naar hoe dat heldere water uit de aarde omhoog komt. Wat zou kleine Joris, met al zijn interesse in de natuur, zeggen nu grote Joris een boek over de natuur uitbrengt, vraag ik hem. Het is even stil, het water klatert zachtjes. ‘Tja, dat is een goede vraag. Ik denk blij dat ik reflecteer.’ Ook Joris is met dit boek teruggegaan naar zijn eigen bron.

De lessen uit de natuur die deze strategisch adviseur opdeed, zijn nu te lezen in Ecologisch organiseren. Bestel jouw exemplaar hier.

Blijf op de hoogte