Interview Mark Boode – Bouwen aan een groene, rechtvaardige toekomst

Bouwen aan een groene, rechtvaardige toekomst

We leven in een verwarrende tijd. De ene crisis volgt op de andere, en het toekomstbeeld van de meeste mensen is somber. Maar dat hoeft niet zo te zijn en het hoeft zeker niet zo te blijven. Als we weten welke samenleving we wensen, kunnen we stappen zetten om die te realiseren – individueel maar ook als bedrijf of organisatie. Dat begint bij het creëren van een nieuw, gezamenlijk verhaal. Mark Boode schreef er een boek over: En ze leefden nog. Het ‘lang en gelukkig’ moet je er zelf bij bedenken. En ook zelf doen. Boode reikt een inspirerend én praktisch stappenplan aan.

Toekomstverantwoordelijkheid. Dat is het onderwerp waar veel van de activiteiten van Mark Boode over gaan. Hij is schrijver en spreker, toekomstdenker, theaterdocent en mede-oprichter van ‘Teachers for Climate’ en ‘Schrijvers voor Toekomst’, om maar een paar dwarsstraten te noemen. Hij inspireert mensen tot verandering, richting een rechtvaardige samenleving binnen de planetaire grenzen, en doet dat op vele manieren.

Op een gegeven moment kwam er van alles samen in zijn leven. ‘Mijn oudste dochter ging zich bezighouden met dierenwelzijn en klimaat en werd vegetariër. Daar gingen we ons als ouders ook in verdiepen. Tegelijkertijd groeide het besef dat scholieren een somber toekomstbeeld hebben. Ze verwachten een onpersoonlijke technologische samenleving, vervuiling, groeiende armoede en oorlogen. Dat was aanleiding voor het schrijven van mijn jeugdroman Vogelkinderen, die zich afspeelt in 2143. Ik wilde laten zien dat er alternatieven zijn. In dat boek beschreef ik de wereld zoals ik vind dat die eruit moet zien. Zo introduceerde ik een Ministerie van Geluk, en maakte ik van communiceren met dieren een schoolvak, alles onderbouwd door research.’

Teachers for Climate

Vogelkinderen verscheen in 2019, het jaar waarin 15.000 protesterende scholieren de straat opgingen als ‘Youth for Climate’. ‘Ik heb in die tijd, samen met een aantal docenten, Teachers for Climate Nederland opgezet. We wilden steun betuigen aan de jongeren. Daarnaast realiseerden we ons dat jongeren iets vroegen van ons. We hebben toen ingezet op verduurzaming van het onderwijs. Inmiddels zijn we een expertiseorganisatie op dat vlak. We hebben een onderwijsmodel opgezet, trainingen ontwikkeld en ondersteunen lokale duurzame docentennetwerken.’

Teachers for Climate gaat uit van planetair burgerschap. ‘Dit concept maakt iedereen medeverantwoordelijk voor al het leven op onze planeet. Het gaat uit van een ecocentrisch wereldbeeld; het leven als geheel staat centraal. Het vraagt om systeemdenken, om samenwerken met elkaar en met anders-dan-menselijke natuur. Daar kun je veel mee in het curriculum van het onderwijs, de didactiek, de schoolcultuur en de schoolomgeving.  Docenten en onderwijsinstellingen kunnen de visie bovendien invullen op een manier die bij hen en hun leerlingen of studenten past. Op een creatieve school of een technische universiteit kun je planetair burgerschap koppelen aan ethiek en innovatie, op een religieuze school bijvoorbeeld aan zorg en rentmeesterschap. Maar het concept is ook bruikbaar voor bedrijven en overheden.’

Crisis = kans

Boode geeft trainingen in toekomstdenken en visieontwikkeling aan iedereen die ervoor openstaat. ‘Tijdens een studiedag voor schoolleiders bleek dat zij niet somber waren over het jaar 2100. Want met alle kennis, technologie en middelen, vindingrijkheid en creativiteit kunnen we alle toekomstige problemen het hoofd bieden, en ons voortdurend aanpassen. Wél waren zij somber over 2035. Veranderen doen we immers niet zomaar. Direct verlies gaat altijd vooraf aan potentiële winst. En dus veranderen we pas als we daartoe gedwongen worden. Daarom verwachtten zij enkele grote crises in de nabije toekomst.’

Maar een crisis is een kans, weet Boode. ‘In het huidige politieke en economische beleid komen rechtvaardigheid, natuurbehoud en een gezond klimaat er bekaaid af. Ze worden verdrongen door zorgen over bestaanszekerheid en internationale spanningen. Maar alles hangt met elkaar samen. De meeste oorlogen gaan uiteindelijk over grondstoffen, water en vruchtbaar land. Benzineprijzen van meer dan drie euro zijn onhoudbaar. We móéten dan wel snel een omslag maken. Een crisis wordt dan een kans. Vaak heb je meerdere stevige crises nodig om een noodzakelijke verandering daadwerkelijk in gang te zetten.’

Verwachtingen versus wensen

‘Als we doorgaan met wat we altijd al deden, gaan we het in elk geval niet redden op de planeet’, stelt Boode. ‘Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat er geen denkbaar scenario is waarin verdere economische groei past binnen het herstelvermogen van onze planeet. Daar moeten we iets mee. En dat kan ook. Als ik jongeren of volwassen vraag hoe voor hen een mooie dag eruitziet, dan antwoorden ze: heel even niks, even ademhalen, afspreken met vrienden, gezelligheid, sporten, lekker naar buiten. Daarin zijn ze wel heel eensgezind.’

Boodes bevindingen stroken met het jaarlijkse World Happiness Report, dat ons geluksgevoel wereldwijd monitort met bevolkingsenquêtes. ‘En we zien het terug in onze boeken, films, sprookjes en mythen’, zegt Boode. ‘Dystopische verhalen gaan over oorlogen, totalitaire regimes, technologie en afstandelijkheid. Utopische verhalen gaan over een groene wereld, harmonie, samenwerking met alle natuur, dialoog en contact. We wéten waar we gelukkig van worden. De afstandelijke technologische wereld die we verwachten, komt niet overeen met de groene sociale wereld die we wensen. Dat verschil moet een wake-up call zijn.’

‘Hun overtuigingen vertoonden grote overeenkomsten: langetermijndenken, focussen, luisteren, samenwerken, gaandeweg leren en geloven dat iedereen een verschil kan maken. En: niet afwachten maar gewoon ergens beginnen.’ Zo ontstond een praktische en inspirerende routekaart naar een nieuw verhaal. Van stilstaan, reflecteren en dromen via experimenteren en verbinden naar transformeren en delen.

Successen vieren

Boode benadrukt dat het belangrijk is om bij elke stap kleine successen te vieren. Dat blijkt ook uit de interviews die in zijn boek staan. ‘Jessica den Outer wil met Rechten van de Natuur een gelijkwaardige partner maken van de natuur, met een eigen juridische status. Zulke veranderingen kosten heel veel tijd en energie en het einddoel wordt misschien pas in een volgende generatie bereikt. Om dat te bereiken en vol te houden, ondersteunt de stichting ook kleine burgerinitiatieven. Elke gemeente die, samen met inwoners, een stukje bos of water rechten geeft, is een succes om te vieren.’

Niet alleen en niet perfect

En ze leefden nog laat zien dat de contouren van een nieuw verhaal zich al op heel veel plaatsen aftekenen. Overal zijn er individuen, bewegingen, bedrijven en andere organisaties die zich hard maken voor een omslag naar inclusie, rechtvaardigheid en samenwerking met anders-dan-menselijke natuur. Het boek staat vol met inspirerende voorbeelden en interviews. Dat Boode een onderwijsachtergrond heeft, merk je. Ook zijn achtergrond als fictieschrijver verloochent zich niet. Zijn boodschap is duidelijk en lekker leesbaar, en je vliegt door de pagina’s.

‘Sta stil, bedenk waar je gelukkig van wordt, begin met één stapje en wacht niet op een ander’

Boode kan niet zeggen welk voorbeeld de meeste indruk op hem heeft gemaakt. ‘Dat er zoveel mensen positief aan de slag zijn, dát heeft indruk op me gemaakt. Wat in Afrika in een krottenwijk gebeurt, of in de boardroom van Tony: het zijn allemaal dezelfde processen. In mijn boek komt die gemene deler naar boven: sta stil, bedenk waar je gelukkig van wordt, begin met één stapje en wacht niet op een ander. Besef dat je het niet alleen hoeft te doen, en besef dat het niet meteen perfect kan zijn. We kunnen en moeten verantwoordelijkheid nemen voor het leven op onze planeet en beseffen dat wat we hier en nu doen, gevolgen heeft voor onze kinderen en ander leven na ons. Die verantwoordelijkheid kunnen we bovendien nemen met onze eigen interesses en talenten. Je doet wat je kunt, en iemand anders doet wat híj kan. Dat is samenwerken.’

Vandaag beginnen

En ze leefden nog is hoopvol, verhelderend en verbindend. ‘Van alle diersoorten kan de mens zich het makkelijkste en snelste aanpassen’, stelt Boode. ‘We hebben eeuwenlange ervaring met verandering. We zijn heel sterk in communiceren en samenwerken. We zijn onderdeel van een wereldwijd ecosysteem, daarom maakt natuur ons gelukkig. En als we naar binnen kijken, ontdekken we dat we hetzelfde nodig hebben om gelukkig te zijn. Daar kunnen we ons gedrag op afstemmen. Met grootse plannen voor de lange termijn, en met kleine stapjes waar we vandaag mee kunnen beginnen.’