Eerst luisteren, dan samen verschil maken

Eerst luisteren, dan samen verschil maken

Verschil is niet iets om te managen, maar om te dragen. We moeten niet iedereen gelijk willen maken, maar juist ruimte laten voor verschil. En voordat we oordelen, is het belangrijk om eerst eens te luisteren, de waaróm-vraag te stellen. Daarvoor zet Augusto de Campos Neto zich in. Zijn boek Het Cohesieveld – De kracht van het midden brengt rust in het denken, zegt hij. ‘De wereld lijkt in verval, er is veel ruis en paniek. Maar als je naar buiten kijkt, zie je dat we alles hebben. Het is allemaal niet zo eng. De oplossing is er, en daar maken we zelf onderdeel van uit.’

Tekst Lydia Lijkendijk

Al sinds vroeger tijden is verhalen vertellen een manier om kennis, informatie en rituelen over te dragen. Verhalen hebben de functie van grenzen stellen, en ze maken de geest rijp voor veranderingen. Ze geven een kijkje in het leven van iemand anders, laten je in de huid kruipen van een ander. Verhalen vertellen is een veilige manier om kennis te laten landen over een andere wereld.

Augusto de Campos Neto vertelt graag verhalen. Dat doet hij op veel verschillende manieren. Behalve verhalenmaker is hij adviseur, schrijver, facilitator en fotograaf. Hij doet aan spoken word, speelt in een Afrobeat-band, verzint rituelen, is echtgenoot, vader van twee jongens en parttime sportdocent. ‘In plaats van zelf te gaan sporten, geef ik sportles. En ik train het basketbalteam van onze jongste zoon.’ Met alles wat hij doet, spant hij zich in om impact te maken op het snijvlak van overheid, gemeenschap en cultuur. In maart verschijnt zijn boek Het Cohesieveld – De kracht van het midden.

Jongetje uit de Bijlmer

Augusto de Campos Neto groeide op in Amsterdam-Zuidoost. Hij is van Afrikaans-Europese afkomst en heeft wortels in Angola, Portugal en Kaapverdië. ‘Het blijft apart dat zo’n jongetje uit de Bijlmer, dat op straat opgroeide met zijn vrienden, vijftig jaar later een boek schrijft over hoe je het midden weer kunt opzoeken in de samenleving. Ik had dat vroeger nooit verwacht’, zegt hij. ‘Ik heb enorm veel geluk gehad dat ik tijdens mijn jeugd in diverse keukens mocht kijken. In de Bijlmer wonen ongeveer tweehonderd nationaliteiten samen. Ik had vrienden met verschillenden culturele en religieuze achtergronden. Ik organiseerde met vrienden een christelijk hiphopfeest, maar bezocht net zo makkelijk een islamitische begrafenis of was aanwezig bij een hindoeïstisch ritueel. Zelf had ik een katholieke peettante. Toen ik jong was, vond ik dat allemaal vanzelfsprekend. Nu ik ouder ben, besef ik dat het helemaal niet zo vanzelfsprekend is om een inkijkje te krijgen in zoveel culturen. Het is een rijkdom aan inzichten die ik heb opgedaan. Die ervaring gebruik ik nu om mensen bij elkaar te brengen. Om beter te begrijpen waar ze vandaan komen, wat hun context is. Ik ben daardoor in staat mijn eigen oordeel uit te stellen, en mensen het voordeel van de twijfel te geven.’

Dat is handig onder allerlei omstandigheden. ‘Denk aan een bumperklever op de snelweg die voorbij sjeest zodra hij de kans krijgt. Je weet niet waarom hij dat doet. Misschien moet hij naar het ziekenhuis omdat zijn vrouw aan het bevallen is. Of is er iets ergs gebeurd. Er kan een andere realiteit achter zitten.’

Neem tijd om om te luisteren

Er zijn veel dingen waar je bezorgd over kunt zijn in deze tijd. Van idiote wereldleiders tot klimaatproblemen. Dat mensen snel reageren en weinig tijd nemen om te luisteren, ziet De Campos Neto als het grootste probleem. ‘Daar komt veel onbegrip en miscommunicatie achter vandaan. Naar elkaar luisteren stelt ons in staat vervelende gebeurtenissen samen op te vangen. Ik heb er persoonlijk geen invloed op of Trump wel of niet Groenland binnen gaat vallen. Maar we kunnen er samen voor zorgen dat het ons niet uit elkaar drijft als het toch gebeurt. Als wij met elkaar overweg kunnen, geeft dat hoop. Dus dat we wakker worden en ons niet afvragen waar híj eigenlijk mee bezig is, maar ons afvragen hoe wíj ervoor kunnen zorgen dat het ons niet uiteen drijft.’ Hetzelfde geldt voor het geweld tegen hulpverleners tijdens de jaarwisseling. ‘Mij interesseert waar het gedrag van die jongeren vandaan komt. Waaróm denken zij dat ze dit moeten doen? Die vraag stellen we ons niet voordat we oordelen. Terwijl ik ook opgegroeid ben in een omgeving die dacht dat de politie je vijand was. Als ik politie zag, rende ik weg. In groepsverband verliezen mensen hun individuele normen en waarden, ze laten zich meeslepen.’ Hij schreef over deze zogenaamde ‘de-individuatietheorie’ zelfs zijn scriptie in het kader van zijn studie communicatiewetenschap aan de UvA.  ’

Magnetische kracht

Nu schreef hij het boek Het Cohesieveld – De kracht van het midden. ‘Het gaat over de ruimte tussen mensen. Daar zit een onzichtbaar veld waarin vertrouwen kan ontstaan. Er is iets wat ons bindt, een soort onzichtbare magnetische kracht. Vandaar: cohesieveld, in plaats van magnetisch veld. Je kunt die kracht niet afdwingen door regels of structuren. Het is iets wat groeit in relaties.’ In zijn werk ziet hij veel voorbeelden van waar het goed gaat tussen mensen. Die met allerlei verschillende achtergronden wél met elkaar samenwerken. Niet gedwongen, niet opgelegd, maar omdat ze dat willen. ‘Dat is een verhaal dat ik graag wil vertellen’, verklaart hij. ‘We hebben het vaak over ‘het stille midden’. Maar het midden is helemaal niet stil, er gebeurt van alles!’

Niet iedereen gelijk maken, maar ruimte laten voor verschil

Mooie voorbeelden

Hij noemt een paar mooie voorbeelden. Zoals Resto VanHarte, waar mensen samenkomen om te eten. ‘Eten verbindt. Daarbij ontstaan het gesprek en de toenadering.’ Ook de Eindhovense wijk Woensel-Zuid noemt hij als voorbeeld van een plek waar het goed gaat. ‘In deze vroegere probleemwijk waar veel polarisatie was, is een traject gestart, een ‘pact’, om mensen weer nader tot elkaar te brengen. Ze hebben uitgezocht welke beelden er leefden en wat er nodig was om dat om te buigen. Zo waren allerlei natuurlijk ontmoetingsplekken in de openbare ruimte verdwenen. Plekken waar mensen vroeger een gesprekje met elkaar aanknoopten. Ze zijn erop in gaan zetten om dat terug te brengen. Met allerlei partners werken ze aan een fijne, veilige en sociale buurt.’

Ook mooi: de buurtvaders en -moeders die tijdens corona voorkwámen dat relletjes in de Bijlmer uit de hand liepen. ‘Lokale krachten, verbinders, mensen die de taal spreken en achtergronden begrijpen, kunnen de  rust behouden in de buurt.’

Positieve beweging

Zijn boek wemelt van de voorbeelden. ‘Ik wilde uit het analytische blijven’, zegt De Campos Neto. Hij schreef zijn boek om te inspireren en hoopt dat het een positieve beweging in gang zet. ‘Ik hoop dat het eraan bijdraagt dat mensen anders naar elkaar gaan kijken. Zodat ze zien wat de ander beweegt. En naar elkaar toegetrokken worden, als magneten.’

Want verschil, vindt hij, is niet iets wat je moet vermijden. ‘Verscheidenheid is rijkdom, het verbindt ons. Accepteer verschil, en laat het niet ongemakkelijk zijn. Draag het, ja, in plaats van er inclusieprogramma’s op los te laten die het bestrijden of beheersen. Verschil maakt kwetsbaar, maar laat ook zien waar we elkaar aanvullen. Eén plus één is drie, niet min één.’

Werelden verbinden

Zelf maakt De Campos Neto graag verschil door werelden te verbinden. ‘Ik spreek de taal van verschillende werelden, en kan vertalen richtingen andere werelden. Ik kan praten met jongens van de straat, met ambtenaren op een ministerie en met mensen uit verschillende geloofswerelden. Ik ben geïnteresseerd in mensen. Als kind keek ik al naar Achterwerk in de kast. Dat ik in allerlei werelden kan stappen, geeft me het vermogen om te verbinden. Muziek, sport en verhalen zijn de instrumenten die ik gebruik om verrijking te brengen.’ Dat moet wel met een beetje lol gebeuren. ‘Ik ben iemand die graag z’n mond opendoet, die graag bijdraagt en iets teweegbrengt. Maar ik adresseer het onderwerp op een positieve manier. En als ik weg ben, kun je mij niet meer ‘ont-denken’. Mensen vragen mij wel eens hoe ik dat doe, positief aan tafel zitten bij deze regering, bijvoorbeeld. Maar als ik er niet zou zitten, zat er niemand. Alleen al door er te zijn, en iets zinnigs te zeggen, draag je bij.’

Hij weet trouwens ook wel waarvoor je beter níét bij hem aan kunt kloppen als je verschil wilt maken. Hij is geen ‘blauw type’, en met procedures die dertig jaar hetzelfde blijven, heeft hij niet veel. Hij gedijt bij spannende dingen. ‘Geef mij maar chaos.’

Positief en creatief

Wat Augusto de Campos Neto ook doet, het zijn allemaal creatieve dingen. Niet alleen zijn capaciteiten om te verbinden zijn geworteld in zijn kindertijd, ook zijn optimistische en creatieve geest is gekweekt op die voedingsbodem.

‘Het ergste wat er kan gebeuren in het leven, is dat iemand die je liefhebt, sterft. De rest is bijna bijzaak. We kunnen het wel oplossen. Ik leg mezelf daarin geen grenzen op en ben lekker nieuwsgierig. Als iets onmogelijk is, bestaat het niet.’ Perfect hoeven de oplossingen niet te zijn, legt hij uit, juist dan krijgt creativiteit kans om te groeien. ‘Ik kom uit een gezin waarin we niet veel hadden. De familie van mijn moeder in Portugal maakte schoenen van karton. De familie van mijn vader in Angola voetbalde met een zelfgemaakte bal. Ze konden van niets iets maken. Dat heb ik van hen geleerd. Als we geen eten in huis hebben, maak ik toch nog iets met wat we wel hebben, en het is nog lekker ook. In dat gedachtengoed neem ik mensen graag mee in mijn verhalen. Dat deed ik al op de basisschool. Je kunt een slechte film kijken, of je maakt je eigen film.’

Meer Augusto?

Augusto de Campos Neto spreekt op 9 april op het congres De Kracht van Verschil. Na afloop van het congres krijg je zijn boek Het Cohesieveld – De kracht van het midden mee naar huis. Alleen het boek? Een pre-order plaatsen kan al.